Lạm phát không ồn ào, không gây sốc ngay lập tức và cũng không làm bạn hoảng loạn trong một buổi sáng thức dậy. Nó diễn ra âm thầm, chậm rãi, giống như nước rỉ qua kẽ tay. Và đến khi bạn nhận ra thì phần lớn giá trị tiền bạc mà bạn tích góp đã… biến mất. Với tư cách là một người làm tài chính, trading và mentoring nhiều năm, tôi có thể nói thẳng: phần lớn mọi người ở Việt Nam không nghèo đi vì làm ăn thua lỗ, mà vì không hiểu lạm phát đã cướp tiền của họ như thế nào trong giai đoạn 2020–2026.
Tôi còn nhớ rất rõ thời điểm năm 2020, khi Covid bắt đầu lan rộng. Lúc đó, nhiều người nghĩ đây chỉ là một cú sốc tạm thời. Nhưng với người nhìn hệ thống tài chính vĩ mô, đó là điểm khởi đầu của một chu kỳ tiền tệ bất thường. Các ngân hàng trung ương trên thế giới, trong đó có Việt Nam, bắt đầu nới lỏng tiền tệ, hạ lãi suất, bơm thanh khoản để cứu nền kinh tế. Ở thời điểm đó, người dân thấy gì? Lãi suất ngân hàng giảm, tiền gửi vẫn an toàn, giá cả chưa tăng nhiều. Và đa số… hoàn toàn yên tâm.
Nhưng vấn đề của lạm phát là: nó luôn đến sau các quyết định tiền tệ từ 12 đến 36 tháng. Khi tiền được bơm ra hệ thống, nó không ngay lập tức làm giá cả tăng. Nó đi qua ngân hàng, doanh nghiệp, thị trường tài sản trước. Đó là lý do vì sao giai đoạn 2020–2021, nhiều người thấy bất động sản tăng, chứng khoán tăng, crypto tăng mạnh, trong khi sinh hoạt hằng ngày chưa thay đổi nhiều. Phần lớn người dân Việt Nam lúc đó không cảm nhận được rủi ro, vì tiền trong tài khoản vẫn “nguyên con số”.
Sai lầm lớn nhất của người Việt là đánh giá tài sản bằng mệnh giá, không bằng sức mua. Bạn có thể vẫn có 500 triệu trong ngân hàng, nhưng 500 triệu năm 2026 không còn mua được những thứ mà 500 triệu năm 2020 mua được. Lạm phát không lấy đi tiền của bạn bằng cách trừ số dư, mà bằng cách làm cho mỗi đồng tiền yếu đi.
Từ 2021 trở đi, tác động bắt đầu rõ hơn. Giá xăng, giá thực phẩm, giá vật liệu xây dựng, giá thuê nhà, chi phí y tế, giáo dục… đều tăng. Nhiều người giải thích rất đơn giản: do Covid, do chiến tranh, do đứt gãy chuỗi cung ứng. Những điều đó đúng, nhưng chỉ là bề nổi. Gốc rễ nằm ở việc lượng tiền trong hệ thống tăng nhanh hơn giá trị thực mà nền kinh tế tạo ra. Khi tiền nhiều hơn hàng hóa và dịch vụ, giá phải tăng. Đó là quy luật không cần triết lý cao siêu.
Ở Việt Nam, lạm phát không “bùng nổ” theo kiểu sốc như một số quốc gia khác, nhưng nó rất dai dẳng và khó chịu. Tôi gọi đó là kiểu lạm phát “ăn mòn”. Mỗi năm 4–6% nhìn thì không đáng sợ, nhưng cộng dồn 5–6 năm thì sức mua bị bào mòn rất mạnh. Điều nguy hiểm là thu nhập của đa số người lao động không tăng kịp tốc độ đó. Lương có thể tăng 5–10%, nhưng chi phí sống tăng đều ở nhiều mặt, khiến phần tiết kiệm thực sự ngày càng nhỏ.
Tôi đã gặp rất nhiều người đi mentoring, họ nói với tôi rằng: “Em không tiêu xài hoang phí, sao vẫn thấy không dư được tiền”. Câu trả lời thường không nằm ở chi tiêu, mà nằm ở lạm phát và cấu trúc tài sản sai. Khi bạn giữ phần lớn tài sản ở tiền mặt hoặc gửi tiết kiệm lãi thấp, bạn đang chấp nhận một hình thức mất tiền chắc chắn, chỉ là chậm và không đau ngay.
Giai đoạn 2022–2023 là cú tát mạnh với nhiều người. Lãi suất tăng trở lại để kiềm chế lạm phát, doanh nghiệp khó khăn, bất động sản đóng băng, nhiều kênh đầu tư đổ vỡ. Lúc này, người ta mới bắt đầu nhận ra rằng: không chỉ lạm phát cướp tiền, mà phản ứng sai với lạm phát cũng cướp tiền. Rất nhiều người lao vào đầu tư khi đã quá muộn, mua tài sản ở đỉnh, dùng đòn bẩy, và cuối cùng mất cả vốn lẫn niềm tin.
Tôi luôn nói với học viên rằng: lạm phát là một phần của trò chơi tiền tệ hiện đại. Bạn không thể tránh nó, nhưng bạn có thể đứng về phía có lợi. Vấn đề không phải là lạm phát cao hay thấp, mà là tiền của bạn đang nằm ở đâu khi lạm phát xảy ra. Người hiểu hệ thống sẽ tìm cách nắm giữ những tài sản có khả năng giữ hoặc tăng giá trị theo thời gian. Người không hiểu sẽ cố giữ tiền mặt vì cảm giác an toàn, và rồi trả giá.
Từ 2024 đến 2026, Việt Nam bước vào giai đoạn phục hồi nhưng không hề “dễ thở”. Áp lực chi phí, nợ công toàn cầu, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng và chuyển dịch địa chính trị khiến lạm phát không biến mất, mà chỉ đổi hình thức. Nó có thể không nằm ở CPI công bố, nhưng nằm ở giá nhà, giá đất, chi phí dịch vụ, học phí, y tế và những khoản chi bắt buộc khác. Đó là lý do nhiều gia đình cảm thấy “sống chật hơn” dù kinh tế vĩ mô nghe có vẻ ổn định.
Một điều mà tôi thấy rất rõ trong giai đoạn này là sự phân hóa. Người có hiểu biết tài chính, dù không giàu nhanh, nhưng họ giữ được giá trị tài sản. Người không hiểu thì dù làm việc rất chăm chỉ, vẫn cảm thấy bị tụt lại. Lạm phát không công bằng, vì nó đánh mạnh nhất vào những người chỉ có một nguồn thu nhập cố định và không có tài sản sinh lời.
Tôi không tin vào những lời khuyên sáo rỗng kiểu “chỉ cần đầu tư là thắng lạm phát”. Thực tế phức tạp hơn nhiều. Có giai đoạn đầu tư sai còn thua lạm phát nặng hơn giữ tiền. Điều quan trọng là tư duy: bạn phải nhìn tiền như một công cụ cần được bảo vệ và phân bổ, chứ không phải thứ để cất giữ thụ động. Khi bạn hiểu lạm phát, bạn sẽ thôi hỏi “gửi ngân hàng có an toàn không”, mà bắt đầu hỏi “tài sản của mình có giữ được sức mua trong 5–10 năm tới không”.
Với góc nhìn cá nhân, tôi xem lạm phát như một bài kiểm tra nhận thức tài chính. Nó không giết bạn ngay, nhưng nó liên tục hỏi bạn một câu: “Bạn có hiểu hệ thống tiền tệ mình đang sống trong đó không?”. Nếu câu trả lời là không, bạn sẽ trả học phí bằng chính tiền của mình, năm này qua năm khác.
Nếu có một điều tôi muốn người đọc blog này ghi nhớ, thì đó là: lạm phát không phải là kẻ thù, mà là tín hiệu. Nó báo cho bạn biết rằng tiền không bao giờ nên đứng yên. Trong một thế giới mà tiền được tạo ra ngày càng dễ, thứ khan hiếm nhất không phải là vốn, mà là hiểu biết về cách bảo vệ vốn. Và hiểu được điều đó sớm hay muộn sẽ quyết định việc bạn giữ được bao nhiêu thành quả sau mỗi chu kỳ kinh tế.
