Trong quá trình làm nghề tài chính, tôi có một thói quen là quan sát rất kỹ cách những nhóm người khác nhau đối diện với tiền bạc. Không phải để so sánh ai hơn ai, mà để hiểu vì sao có những cộng đồng, qua nhiều thế hệ, vẫn duy trì được sự thịnh vượng tương đối bền vững. Một trong những nhóm khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất chính là người Do Thái. Rất nhiều bài viết, sách vở ca ngợi họ thông minh, giỏi kinh doanh, nhạy bén tài chính. Nhưng càng đi sâu, tôi càng thấy điểm cốt lõi không nằm ở trí tuệ bẩm sinh hay bí quyết thần kỳ nào, mà nằm ở cách họ nhìn nhận và quản lý rủi ro. Đây cũng là điều tôi phải mất nhiều năm trả giá trên thị trường mới thấm.
Những năm đầu giao dịch, tôi từng tin rằng đầu tư giỏi là phải tìm được kèo ngon, phải dự đoán đúng xu hướng, phải đi trước đám đông. Tôi lao vào thị trường với tâm thế chinh phục, muốn thắng nhanh, thắng lớn. Và kết quả thì chắc bạn cũng đoán được. Có những giai đoạn tài khoản tăng rất nhanh, tạo cảm giác mình đã “hiểu thị trường”. Nhưng chỉ cần một cú đảo chiều mạnh, hoặc một quyết định sai trong lúc tâm lý bất ổn, tất cả những gì kiếm được trước đó có thể bốc hơi trong thời gian ngắn. Sau này nhìn lại, tôi nhận ra vấn đề không phải là tôi thiếu kiến thức, mà là tôi gần như không có một triết lý quản lý rủi ro đúng nghĩa.
Khi tìm hiểu sâu hơn về tư duy tài chính của người Do Thái, tôi nhận ra họ rất hiếm khi nói về việc làm sao để thắng lớn, mà nói nhiều hơn về việc làm sao để không thua một cách ngu ngốc. Nghe thì có vẻ tiêu cực, nhưng thực chất đây là nền tảng của mọi sự thịnh vượng lâu dài. Với họ, tiền là công cụ để duy trì sự sống, sự ổn định và khả năng lựa chọn cho thế hệ sau, chứ không phải là phương tiện để thỏa mãn cái tôi cá nhân trong ngắn hạn. Vì vậy, rủi ro luôn được đặt lên bàn trước lợi nhuận.
Một điểm rất khác biệt là người Do Thái không bao giờ dồn toàn bộ tài sản vào một kịch bản duy nhất. Dù họ có niềm tin mạnh đến đâu, họ vẫn luôn chừa đường lui. Điều này thể hiện rất rõ trong cách họ phân bổ tài sản, trong kinh doanh lẫn đầu tư tài chính. Tôi từng thấy nhiều nhà đầu tư Việt Nam, kể cả những người rất thông minh, sẵn sàng all-in vào một mã cổ phiếu, một dự án crypto, hay một chu kỳ thị trường chỉ vì “niềm tin”. Niềm tin không sai, nhưng niềm tin không đi kèm với kịch bản rủi ro thì rất nguy hiểm. Người Do Thái tin rằng thế giới vốn bất định, và nhiệm vụ của con người không phải là đoán đúng tương lai, mà là sống sót đủ lâu để thích nghi với tương lai đó.
Trong vai trò mentor, tôi thường nói với học viên rằng: điều quan trọng nhất không phải là bạn kiếm được bao nhiêu trong một năm tốt, mà là bạn còn tồn tại như thế nào sau một năm xấu. Triết lý này rất gần với tư duy của người Do Thái. Họ luôn đặt câu hỏi: nếu mọi thứ đi ngược lại dự đoán, điều tồi tệ nhất có thể xảy ra là gì, và mình có chịu được không. Chỉ khi câu trả lời là “có”, họ mới sẵn sàng hành động. Đây là sự khác biệt rất lớn so với tư duy phổ biến là chỉ nhìn vào lợi nhuận kỳ vọng.
Một yếu tố nữa tôi học được từ họ là sự tách bạch cảm xúc khỏi quyết định tài chính. Điều này không có nghĩa là họ vô cảm, mà là họ không để cảm xúc dẫn dắt hành động. Trong văn hóa Do Thái, việc tranh luận, phản biện và đặt câu hỏi được khuyến khích từ rất sớm. Một quyết định tài chính hiếm khi được đưa ra chỉ vì cảm giác hay sự hưng phấn nhất thời. Khi áp dụng điều này vào trading và đầu tư, tôi nhận ra hiệu suất của mình cải thiện rõ rệt. Không phải vì tôi thắng nhiều hơn, mà vì tôi thua ít hơn, và những lần thua đều nằm trong giới hạn đã chấp nhận trước.
Người Do Thái cũng có một mối quan hệ rất thực tế với khái niệm rủi ro. Họ không lãng mạn hóa rủi ro như một cơ hội đổi đời, mà coi đó là một phần tất yếu của cuộc sống cần được quản lý chặt chẽ. Rủi ro không bị né tránh hoàn toàn, nhưng cũng không bao giờ bị xem nhẹ. Điều này làm tôi liên tưởng đến rất nhiều giai đoạn bong bóng trên thị trường tài chính, nơi rủi ro bị che mờ bởi những câu chuyện làm giàu nhanh. Trong những thời điểm đó, ai cũng nghĩ mình thông minh hơn thị trường, cho đến khi thị trường dạy cho họ một bài học rất đắt.
Một điểm sâu hơn, ít khi được nhắc đến, là người Do Thái coi tri thức tài chính như một dạng tài sản không thể bị tước đoạt. Tiền có thể mất, tài sản có thể bị chiếm đoạt, nhưng tư duy và kiến thức thì không. Chính vì vậy, họ đầu tư rất nhiều vào việc học, không chỉ học cách kiếm tiền, mà học cách bảo vệ tiền. Với tôi, đây là một lời nhắc nhở rất mạnh. Trong những giai đoạn khó khăn nhất của thị trường, thứ giúp tôi đứng vững không phải là số tiền còn lại trong tài khoản, mà là những gì tôi đã học được từ những lần mất mát trước đó.
Khi nhìn lại hành trình của mình, tôi thấy rõ sự thay đổi lớn nhất không nằm ở chiến lược giao dịch hay danh mục đầu tư, mà nằm ở cách tôi đối diện với rủi ro. Từ chỗ xem rủi ro là thứ cần né tránh hoặc coi thường, tôi học cách đối thoại với nó, đo lường nó và chấp nhận nó trong giới hạn cho phép. Đây cũng là lúc tôi bắt đầu cảm thấy mình thực sự làm chủ cuộc chơi, thay vì bị thị trường dắt đi.
Triết lý đầu tư của người Do Thái, nếu tóm gọn lại bằng trải nghiệm cá nhân của tôi, không phải là bí quyết làm giàu nhanh, mà là nghệ thuật tồn tại lâu dài. Trong một thế giới ngày càng biến động, nơi cơ hội và rủi ro đan xen liên tục, khả năng quản lý rủi ro chính là lợi thế cạnh tranh lớn nhất. Không cần phải trở thành người Do Thái để học được điều này, nhưng nếu bạn nghiêm túc với con đường tài chính của mình, đây là một tư duy đáng để nghiền ngẫm.
Đầu tư, suy cho cùng, không phải là trò chơi của những người thông minh nhất, mà là trò chơi của những người kỷ luật và đủ khiêm tốn để thừa nhận rằng mình có thể sai. Khi bạn chấp nhận sự bất định như một phần của cuộc sống, và xây dựng hệ thống tài chính xoay quanh điều đó, bạn sẽ thấy con đường đầu tư trở nên bớt căng thẳng hơn, bền vững hơn và đúng nghĩa là phục vụ cho cuộc sống, chứ không phải ngược lại.
