Tôi bắt đầu học đầu tư tài chính theo cách mà rất nhiều người ngoài kia đang làm: tự mày mò. Đọc sách, xem video, tham gia diễn đàn, theo dõi những người được gọi là “cao thủ” trên mạng. Thời điểm đó, tôi tin rằng chỉ cần đủ chăm chỉ, đủ thông minh và đủ kiên nhẫn, tôi sẽ tự tìm ra con đường đúng cho mình. Và tôi không phủ nhận một điều: tự học cho tôi rất nhiều trải nghiệm. Nhưng phải mất nhiều năm, tôi mới đủ tỉnh táo để nhìn lại và thừa nhận rằng cái giá tôi trả cho việc tự mày mò đó lớn hơn rất nhiều so với những gì tôi từng tưởng.
Khi mới bước vào đầu tư, đặc biệt là chứng khoán và sau này là các thị trường tài chính khác, đa số mọi người đều có chung một niềm tin khá ngây thơ: kiến thức nằm ngoài kia, chỉ cần học là được. Internet đầy rẫy thông tin miễn phí, sách thì không thiếu, khóa học online giá rẻ xuất hiện ngày càng nhiều. Vậy tại sao phải tìm một mentor tài chính, thậm chí phải trả tiền để được hướng dẫn, trong khi hoàn toàn có thể tự học đầu tư tài chính?
Tôi từng nghĩ như vậy, cho đến khi tôi bắt đầu cộng sổ những gì mình đã mất. Không chỉ là tiền, mà là thời gian, là cơ hội, là những năm tháng tôi đi sai hướng mà không hề hay biết. Cái nguy hiểm của việc tự học không nằm ở chỗ bạn không học được gì, mà nằm ở chỗ bạn không biết mình đang sai ở đâu. Trong đầu tư, sai một chút về tư duy có thể dẫn đến sai rất xa về kết quả.
Tự học đầu tư thường bắt đầu bằng sự hứng khởi. Bạn đọc một cuốn sách hay, xem một video phân tích sắc bén, thấy mọi thứ có vẻ rất logic. Bạn mở tài khoản, bắt đầu giao dịch, có thể thắng vài lệnh đầu tiên. Cảm giác đó rất dễ gây nghiện. Nó khiến bạn tin rằng mình đang đi đúng hướng. Nhưng thị trường không trả học phí ngay lập tức. Nó cho bạn một khoảng thời gian “nuông chiều” đủ để bạn tự tin quá mức, rồi mới bắt đầu lấy lại tất cả, kèm theo lãi suất.
Tôi đã thấy rất nhiều người mất vài chục triệu, vài trăm triệu, thậm chí nhiều hơn, trước khi họ chịu dừng lại và tự hỏi: “Có phải mình đang học sai cách không?” Nhưng đến lúc đó, họ đã mất thứ quý giá nhất là thời gian. Thời gian không chỉ là số năm trôi qua, mà là khoảng thời gian bạn có thể tận dụng lãi kép, tận dụng chu kỳ thị trường, tận dụng sức trẻ và khả năng chịu rủi ro.
Khi nói đến lộ trình học chứng khoán hay đầu tư tài chính nói chung, điểm khác biệt lớn nhất giữa người tự mày mò và người có mentor không nằm ở tốc độ học, mà nằm ở việc tránh được những sai lầm không cần thiết. Một mentor giỏi không giúp bạn né hết thua lỗ, nhưng họ giúp bạn không phải trả lại những học phí mà họ đã từng trả rồi. Đó là giá trị cốt lõi mà rất ít người mới hiểu được.
Tôi từng tự hào rằng mình “tự học từ con số 0”. Nhưng sau này, khi bắt đầu mentoring cho người khác, tôi nhận ra rằng tự học không đồng nghĩa với tự do. Ngược lại, rất nhiều người bị mắc kẹt trong chính hệ thống niềm tin do họ tự xây dựng. Họ học mỗi nơi một chút, mỗi người một kiểu, cuối cùng không có một khung tư duy nhất quán. Họ biết rất nhiều thứ, nhưng không biết áp dụng thứ gì cho đúng. Kiến thức trở thành gánh nặng thay vì công cụ.
Một trong những câu hỏi tôi nhận được nhiều nhất là: có nên thuê mentor tài chính hay không? Câu trả lời của tôi chưa bao giờ là có hoặc không một cách tuyệt đối. Vấn đề không nằm ở việc có mentor hay không, mà nằm ở thời điểm và mục tiêu của bạn. Nếu bạn chỉ muốn thử cho biết, muốn trải nghiệm cảm giác đầu tư như một trò chơi trí tuệ, tự học có thể là đủ. Nhưng nếu bạn coi đầu tư là một kỹ năng nghiêm túc, ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai tài chính của bạn, thì việc đi một mình trong bóng tối là một lựa chọn rất đắt đỏ.
Mentor không phải là người cho bạn kèo, càng không phải là người đảm bảo lợi nhuận. Tôi luôn nói thẳng điều đó với những người tìm đến tôi. Giá trị thật sự của mentor nằm ở việc họ giúp bạn nhìn rõ bản đồ. Bạn vẫn là người đi, vẫn có thể vấp ngã, nhưng bạn biết mình đang ở đâu, đang đi về đâu và vì sao mình chọn con đường đó. So với việc vừa đi vừa đoán, sự khác biệt này là cực kỳ lớn.
Tôi từng mất nhiều năm loay hoay giữa các phong cách đầu tư khác nhau. Lúc thì đầu tư giá trị, lúc thì lướt sóng, lúc lại chạy theo tin tức. Mỗi phương pháp đều có lý lẽ riêng, đều có người thành công để làm ví dụ. Nhưng không ai nói cho tôi biết rằng vấn đề không phải là phương pháp, mà là sự phù hợp với tính cách, quỹ thời gian và mục tiêu của tôi. Đó là điều mà sách vở rất khó truyền tải, nhưng một mentor từng trải có thể nhìn ra khá nhanh.
Khi bạn học đầu tư tài chính một mình, bạn thường đánh giá tiến bộ của mình dựa trên kết quả ngắn hạn. Lãi hay lỗ vài tháng trở thành thước đo. Nhưng người đi trước sẽ nhìn bạn ở một tầng khác. Họ quan sát cách bạn ra quyết định, cách bạn phản ứng khi thua, cách bạn xử lý khi thắng. Những thứ đó mới quyết định bạn có tồn tại lâu dài trên thị trường hay không. Và đó cũng là những thứ mà người mới rất khó tự nhận ra.
Nhiều người lo ngại rằng thuê mentor sẽ tốn tiền. Điều đó đúng. Nhưng câu hỏi đúng hơn phải là: bạn đang trả tiền cho cái gì? Nếu bạn trả tiền để được học một vài kiến thức có thể tìm thấy trên mạng, đó là lãng phí. Nhưng nếu bạn trả tiền để rút ngắn thời gian thử sai, để tránh những cú ngã lớn, để có một lộ trình học chứng khoán hoặc đầu tư rõ ràng ngay từ đầu, thì đó không phải là chi phí, mà là đầu tư.
Tôi từng chứng kiến không ít người từ chối mentor vì tiếc vài chục triệu, nhưng lại sẵn sàng “học” bằng cách mất vài trăm triệu trên thị trường. Điều trớ trêu là họ không coi đó là chi phí học tập, mà coi đó là “xui xẻo”. Sự khác biệt nằm ở cách nhìn nhận. Người hiểu chuyện sẽ cố gắng kiểm soát chi phí học tập. Người không hiểu sẽ để thị trường quyết định học phí cho mình.
Sau nhiều năm vừa là người học, vừa là người hướng dẫn, tôi nhận ra rằng câu hỏi tự học hay tìm mentor thực ra phản ánh một điều sâu hơn: bạn coi thời gian của mình đáng giá bao nhiêu. Nếu bạn còn rất trẻ, vốn nhỏ, thời gian nhiều, tự học có thể là một lựa chọn chấp nhận được. Nhưng nếu bạn đã đi làm lâu năm, có gia đình, có áp lực tài chính, mỗi năm trôi qua đều rất quan trọng, thì việc có một lộ trình bài bản từ người đi trước không còn là xa xỉ, mà là một sự khôn ngoan.
Một mentor tốt không biến bạn thành bản sao của họ. Họ giúp bạn xây hệ thống tư duy để tự đưa ra quyết định. Mục tiêu cuối cùng không phải là phụ thuộc, mà là độc lập. Nhưng để độc lập nhanh hơn và ít đau hơn, đôi khi bạn cần đi cùng ai đó đã từng đi qua đoạn đường đó.
Tôi không viết bài này để thuyết phục tất cả mọi người phải tìm mentor tài chính. Tôi viết cho những ai đang cảm thấy mình học rất nhiều nhưng vẫn mơ hồ, vẫn lặp lại sai lầm, vẫn thấy con đường đầu tư của mình thiếu một cấu trúc rõ ràng. Nếu bạn đang ở trạng thái đó, có thể vấn đề không nằm ở việc bạn chưa đủ cố gắng, mà nằm ở việc bạn đang cố gắng sai hướng.
Đầu tư tài chính, xét cho cùng, là một trò chơi dài hạn. Người thắng không phải là người thông minh nhất, mà là người đi đúng hướng sớm nhất và đủ kiên trì để đi đến cùng. Tự học có thể đưa bạn đi, nhưng mentor giúp bạn không đi vòng. Và trong một cuộc chơi mà thời gian và tiền bạc đều có giới hạn, lối tắt tiết kiệm nhất không phải là con đường dễ nhất, mà là con đường ít sai lầm nhất.
Nếu bạn đọc đến đây và bắt đầu tự hỏi lại cách mình đang học đầu tư, thì bài viết này đã hoàn thành vai trò của nó. Quyết định cuối cùng vẫn là của bạn. Nhưng tôi tin rằng, trong tài chính cũng như trong cuộc sống, học từ trải nghiệm của người khác luôn rẻ hơn học từ chính những cú ngã của mình.
